PROLETEN EN PROFETEN

Je zou kunnen zeggen dat in de geschilderde allegorie, de verpersoonlijking een van de eenvoudigste vormen is om een abstract begrip (zoals justitia bijvoorbeeld) te concretiseren door middel van een persoon.
Abstractie immers verhindert vaak de inleving.  Het woord ‘verpersoonlijking’ is echter vrij laat in onze woordenschat doorgedrongen. (personam pingere)
Zo lees je in de 'Dictionnaire françois' van Pierre Richelet slechts in de tweede editie van 1732 deze definitie:

‘Personnifier (personam pingere). L’ usage de ce mot n’ est pas grand.  Il signifie seulement parler des choses ou des qualitez comme si c’ etoient des personnes.
(Les Poëtes ont personnifié toutes les passions, comme l’envie, la vengeance, la gloire, la fortune, la discorde, le sommeil &c.)

In de literatuur -en dat is het gemeenschappelijke met de allegorie- is de personificatie niet enkel decoratie, ze is nodig om een abstractie op het toneel te brengen.
Zo zal dus ook de schilder haar als een persoon voorstellen.

‘Avec la personification, il ne  se sagit plus de dire autre chose (aliud dicere) comme fait l’ allegorie, mais de dire autrement (aliter dicere)
(Colette Native, ibidem)

En net zoals in de allegorie onderstelt de personnificatie  een systeem van het tegenovergestelde.  Het is immers het in verband brengen van verschillende elementen  waaruit we de betekenis afleidden.

Tzvetan Todorov:
‘l’ allégorie ne saurait se réduire à une figure microstructurale.  C’ est uniquement le macrocontexte qui signale en qui impose le caractère figuré du discours allégorique.’

Meestal is het een vrouwelijke figuur die de personificatie uitbeeldt en ze is herkenbaar aan een aantal attributen die de kijker toelaten haar te identificeren.
We zijn niet ver van de rebus verwijderd want door middel van objecten wordt een betekenis duidelijk gemaakt.

Om hun personificaties uit te werken beschikten de artiesten over een overvloedige literatuur- encyclopedisch van symbolen, boeken met emblemen, en iconografische manuelen waarvan de beroemdste die van Ripa. (Rome 1593, en zeker de tweede editie met meer afbeeldingen van 1603)
Ik citeer nog tot vreugde van degenen die graag opzoekingen doen ‘I Commentaria symbolica, Venetië 1591 van Antonio Ricciardi,  en La apprresentatione di Anima, e di Corpo van Agostino Manni en Emilio de’ Cavalieri , waarop ik later nog zal terugkomen.

(hierboven allegorie van vrede kunst en rijkdom, Hans von Aachen)

Hierin zul je vooral de verbanden tussen de allegorie en de personificatie terugvinden.
Buiten het studiewerk van deze nobele voorgangers en Colette Nativel wil ik toch nog graag enkele persoonlijke notities aan jullie voorleggen.

1. Wat is de terugwerkende kracht van deze personificaties?  Ik bedoel zowel filosofisch als puur wetenschappelijk?

Door abstracties als personen voor te stellen wennen wij (en degenen die ons zijn voorgegaan) ons aan bv. de blinddoek en de weegschaal van Justitia en gaat het gepersonifieerde beeld van een begrip kenmerken op het abstracte overbrengen die eerder behoren bij de grootste gemene deler dan bij de nuances die eigen zijn aan de werkelijkheid.
Zo spreekt men heden ten dage van DE VRT (die vandaag staakt) DE Kerk (die onder vuur ligt) HET ministerie, alsof het personen zijn die handelingsbekwaamheid hebben gekregen door hun allegorisch of personifiërend karakter.
Je kunt daardoor de werking van deze abstracties afwentelen op dat niet bestaande conglomeraat die je in die ene gepersonifieerde voorstelling zou terugvinden. 
Zo kan een verduidelijking van een abstractie door personificatie of allegorie met terugwerkende kracht een vervalsing van de inhoud teweeg brengen door haar gepersonifieerde voorstelling als een handelend iemand voor te stellen die voor de daden van het geheel verantwoordelijk zou zijn.

Breng je dat naar de ethica dan is bijvoorbeeld (volgens sommige onbevlogen geesten)' de tijd' van de jaren 68 verantwoordelijk voor de (zogezegde) verwildering der 'zeden' van nu.  De tijd.  De zeden.  Je vindt vadertje tijd ten overvloede terug in bij de allegorische individuen (inderdaad, de tijd is een man, maar dan wel eentje van de oude soort!) en de verschillende zeden hebben een legertje aan verpersoonlijkingen die er niet om liegen.
Bij de ingezonden stukken is immers een dergelijke voorstelling een graag gezien middel om de kwalen van deze tijd gestalte te geven.  DE misdaad, DE jeugd van tegenwoordig.
Het is een bedenking die jullie aandacht verdient en waarop ik graag jullie ervaringen als antwoord kreeg.

2. Anderzijds zijn het vaak heel gewone mensen die in de beeldende kunst als portrettering van een deugd of ondeugd dienst doen.  Ik denk aan Abraham Bloemaert die de ‘Avaritia’ in het portret van Die geizige Alte wegsteekt.  Dat zijn subtiliteiten die vaak dienen om onderhuids commentaar te geven op het toen geldende bestel .  Je mocht dus niet al te duidelijke allegorische voorstellingen maken om de kijker (machthebber) niet te schokken maar je kon ze vermommen in heel gewone dingen en mensen die voor de goede verstaander niet veel meer commentaar nodig hadden.Het zou echter ook een mooie studie zijn om vanuit deze redenering bepaalde volkstypes of gewoonten te gebruiken voor stereotypes die dan later hun eigen leven gaan leiden.Ik geef maar de aanzet en laat het aan jullie vruchtbaar werk over om ons van prenten en duiding te voorzien

3. De stekelige kanten van de spotprent vinden uiteraard in de allegorie en/of de personificatie een dankbare gelegenheid om hun boodschap duidelijk te maken.
Ook hier is vermomming mogelijk en blijkt het beeld vooral niet te zijn wat het zogezegd zou voorstellen.  Een boeiend onderwerp dat we in andere eeuwen nog sterker zullen ontmoeten, maar de teksten bij de zwaan, het ei en de hond laten vermoeden dat wakkere burgers het beeld zullen gebruiken om de machtige(n) in het klassieke hemd te zetten.

Tot slot:

Quintilianus speelt met twee mogelijkheden: de vervangende typologieën (métonomie, synecdoche) en de figuren die door analogie worden gebruikt (vergelijking, metafoor, personificatie)
Het zet ons op weg om met meer smaak en attentie te kijken naar wat de heren (en helaas te weinig dames) aan beelden aan ons hebben nagelaten en die wij vaak tot op deze dag nalieten ‘serieus’ te lezen.
Maar daar komt verandering in, hopen we.
Dat smaak en verfijning te maken hebben met intense arbeid, mag jullie en mij ook duidelijk zijn. Het onderste prentje is van Titiaan.  Allegorie van?  Ah ja?  En waarom?