PROLETEN EN PROFETEN

Het is bijna een mode-uitdrukking geworden:  je moet beelden lezen.

In een tijd waarin mensen nauwelijks of erg primitief letters gebruiken (passief en actief) zal het nog moeilijker zijn om beelden te 'lezen'. Ik neem jullie terug mee naar Pontormo.  We bekijken zijn mooie doek 'De Emmaüsgangers' en proberen dit doek te lezen in zijn pictorale en historische diepte.

Het verhaal zelf uit het Nieuwe Testament (ik ben mij bewust dat mijn horde heidenen niet eens weet wat er zich hier afspeelt!) heeft een magische inhoud.  Na Jezus' kruisdood halen twee van zijn leerlingen herinneringen op.  Ze zijn op weg naar Emmaüs.  Er voegt zich een onbekende man bij hen die zich afvraagt wat hen zo bezighoudt.  Ze vertellen hem over de voorbije gebeurtenissen en als de man bij hun huis wil verdergaan, nodigen ze hem uit om te avondmalen en ter plekke te overnachten:  blijf bij ons want het wordt al donker.  Dat zeggen ze niet alleen uit gastvrijheid, maar de man intrigeert hen.  Hij kan boeiend vertellen.  Aan tafel breekt hij het brood en dan herkennen ze hem, het is de verrezen Jezus.

Tot daar de bijbelse inhoud die mij steeds ontroerde:  iemand die je zo na is geweest, keert terug uit de dood. Diepe droefheid verandert in een nog intensere vreugde. Laten we naar goede gewoonte een aantal minuten Pontormo' s doek bekijken.

We zijn in 1525.  De pest waart rond in Florence.  Pontormo met zijn leerling Bronzino trekken zich in het Certosaklooster in Galluzzo terug . Ze maken van de gelegenheid gebruik om in het nieuwe klooster  verschillende fresco's te schilderen.  In de stilte en de rust bestudeert Pontormo er beelden van Dürer, vooral de kleine en de grote passiereeksen.  Bij die kleine passiereeks is er ook een Emmaüsprent:

Leggen we nu beide afbeeldingen naast elkaar dan is de overeenkomst duidelijk.  Al vindt Vasari Dürers' stijl Duits, ver weg verwijderd van de Florentijnse bevalligheid (Wat doen we toch, de Noorderlingen inzonderheid de Vlamingen komen net naar ons om er de zwierige en levendige stijl te bestuderen van onze schilders en nu gaan wij hun starheid overnemen!) toch prijst hij het werk van Pontormo 'Het is op die manier schitterend dat je de figuren niet meer levend en meer alert voor je ogen kunt zien.'

Zo herkende Vasari op het schilderij de prior van het klooster, de drieënzeventigjarige Leonardo Buonafé. Die traditie om bestaande figuren in een religieus verhaal op te nemen was in Florence al een lange traditie. Daarin zaten vaak topologische, sociale of politieke betekenissen die later moeilijk te ontcijferen bleken, zoals Elisabeth Cropper in haar studie aangeeft. Dit was nochthans geen altaarstuk of een religieuze afbeelding zonder meer.  Het werk kreeg een duidelijke betekenis: de mystieke aanwezigheid en werken van Jezus grepen altijd plaats in een menselijke aanwezigheid zoals het caritatieve werk van de eenvoudige Kartuizer broeders daarvan een bewijs moest zijn. Eenvoud, stilte, of beter nog verstilling, dat vond Pontormo nu net zo aantrekkelijk in Dürers werk en die probeerde hij op zijn manier weer te geven in zijn schilderij. Kijk naar de gewone stoelen, krukken zelfs, het stilleven op de vrij ordinaire tafels, zelfs de aanduiding van het goddelijke achter het hoofd van de Heiland, het is een en al soberheid.

Dat Vasari zoiets niet leuk vond had te maken met zijn politieke stellingname.  Vanuit het noorden kwam de hervorming, en zijn tegenstand moet je gewoon als een soort ver doorgedreven nationalisme zien:  het was niet de stijl van het eigen (sjieke) volk, basta. Wat moeten wij met die vreemde eenvoud?  Maar het ging Pontormo en Dürer niet alleen om de vormelijkheid.  Ze vonden een eigen diepere manier om de religieuze inhoud uit te drukken.  De prior Buonafé had in 1504 Luther bezocht en hij had een zekere sympathie gehad voor Savanarolla.  De fresco' s van Pontormo hadden bijgedragen tot de 'devotia moderna', waarin de rechtstreekse band tussen God en de mens beklemtoond werd. Kijk naar de mannen rond de tafel.  Ze zijn in gezelschap van twee honden en een kat, ze zijn blootvoets zoals de mensen van het land.  Ze eten met hun handen, en zelfs de figuur van Jezus die je wel aan zijn speciale kledij kunt herkennen heeft armen en handen van een buitenmens gekregen. Het is een stijl die op het menselijke wijst, en die menselijkheid zal juist daardoor in het goddelijke kunnen incarneren.

'This work, in which human and divine are incarnate in a historical present, poses the deepest questions about the status of portraiture for Pontormo in the 1520s.'

(Pontormo, Bronzini and the Medici, the transformation of the Rennaissance portrait in Florence, Essaie from Elizabeth Cropper)

Denk er ook aan dat buiten de pest huishield en zelfs kunstenaars gevoeliger werden aan de essentie der dingen. De humane mogelijkheid tot perfectie en de incarnatie van Christus, de tweeling-aspecten van Savanarolla's strijdbare visie deden zich zeker in die tijden gelden.

Bekijk nu opnieuw de sfeer van het schilderij:  ondanks het lege glas van één van de broeders (hij kijkt trouwens erg sip achter de rug van een Kartuizer) zijn we aanwezig bij een raakpunt: de menselijkheid is de enige weg naar Christus' intense nabijheid. En al de rest is duidelijk ijdelheid.

Dat de literatuur nauw verbonden was met de beeldende kunsten zal ons verder bezighouden.  Ik raad je aan 'The Wings of the Dove' van Henry James te doorbladeren.  In deze novelle uit 1902 verwijst hij naar een portret van Lucrezia Panchiatichi.

Uiterlijke glitter en innerlijke twijfel, een mooie combinatie om de portretten van Bronzino te kenmerken.  Gevoel alleen volstaat niet, je zult hoe dan ook je intellect moeten gebruiken om in zijn complexe wereld door te dringen.