PROLETEN EN PROFETEN

Tussen de kruisafname en deze foto uit de vijftiger jaren van de vorige eeuw is de brug snel gelegd. Emotie. En zoals jullie mij berichtten, ze zitten ons in de weg, in zoverre zelf dat ze bij Spinoza als hinderlijk en overbodig werden beschreven. Ook de hedendaagse mens voelt zich hoog verheven boven deze emoties, kom dus niet af met een appél op onze gevoelens, noch met een gekruisigde zoon van God of een overleden kind, opgebaard in de kist boven het toekomstig graf. Wij staan daarboven, en indien nodig zal een grap daaromtrent onze emotionele beheersing beklemtonen.

Natuurlijk gaat het bij het kijken naar kunst om emoties.  Beelden wekken zelfs eerder dan geschriften gevoelens op omdat ze hun compacte inhoud  dadelijk in hun totaliteit prijsgeven.

Laat me dan de werkelijkheid van de foto ombuigen naar de schilderij van Albert Anker, het doodsbed van zijn zoontje Ruedi.

Albert Anker was een Zwitser, en niet zo maar een Zwitser, hij werd zelfs de nationale schilder van de Zwitsers genoemd omdat zijn schilderijen het dagelijkse leven van de alledaagse mens als onderwerp hadden en tot op de dag van vandaag toegankelijk en herkenbaar zijn gebleven. Laten we dan ook nog het eeuwfeest van zijn dood 'vieren' en je begrijpt dat er in verschillende Zwitserse musea aan hem is gedacht. (1831-1910) 

In feite heette hij Albrecht, maar hij verkoos Albert genoemd te worden omdat hij zich meer thuisvoelde in de Franse cultuur dan in de Duitse zodat hij een aantal winters van zijn leven in Parijs doorbracht om tijdens de zomermaanden terug te keren naar het leven in de Zwitserse natuur.

Hij had zes kinderen, waarvan twee zoontjes voortijdig stierven.  Het portret van Ruedi is daar een smartelijk bewijs van.

Noch de foto van het onbekende kind, noch het schilderij van Anker laten ons onberoerd, want de dood van een kind ervaren we allen als één van de meest smartelijke en onrechtvaardige gebeurtenissen. De foto en het schilderij geven een uiting van de werkelijkheid zoals die zich toen heeft voorgedaan. Zijn ze daarom de spiegel van het reëele? Moeten we geloven dat voorstellingen van de werkelijkheid samenvallen met de werkelijkheid? 

Benaderen zij niet hezelfde beeld als de twee slapende kinderen van dezelfde schilder?  In slaap gevallen op de warme oven, en in alle eerlijkheid overgebracht op doek? Dat we bij beide beelden worden aangegrepen lijkt vanzelfsprekend.  Maar als we, zoals Aristoteles beweren dat we bij het zien van de zon aan de hemel zeggen dat  ze ongeveer 30 cm groot is, dan gaan we ook uit van een beeld zoals zich dat aan ons voordoet terwijl elke mens met een beetje bevattingsvermogen beseft dat ze in werkelijkheid een reusachtige ster is.  Voorstellingen zijn dus niet altijd betrouwbaar. We begrijpen inderdaad dat Epictetus zegt:  'Hou jezelf in de gaten als een vijand die op de loer ligt.' 

Onze voorstellingen zijn vaak diep in ons geankerd als waarde-oordelen uit onze jeugd, oordelen die aan een bijzondere intieme hechtingsrerlatie gekoppeld zijn, zoals Martha Nussbaum dat in haar werk over de emoties uitdrukt. (Oplevingen van het denken, over de menselijke emoties) Dergelijke oordelen veranderen, daar is vaak een leven lang geduldig zelfonderzoek voor nodig, en dan nog...

Andere emoties dringen tot ons door door hun gewicht of via een gewoonte, we beseffen zelfs niet eens waar ze hun wortels hebben.

In onze emoties drukken we niet alleen het 'verschrikkelijke' van een gebeurtenis uit, maar we laten ook aanvoelen hoeveel we van het kind houden omdat we onzelf of onze kinderen in dat beeld herkennen.

Emoties zijn dus ook oordelen, al lijkt dat in te druisen tegen de zakelijkheid waarmee het begrip 'oordeel' omgeven. Een ontkenning van deze emoties, een houding die ook vaak voorkomt omdat het verdriet te groot is om te kunnen dragen, is net zo'n oordeel:  we worden door het gebeuren overrompeld. We koppelen emoties aan dingen die we belangrijk vinden terwijl we juist die dingen niet volledig beheersen.  Een emotie registreert dat gevoel van kwetsbaarheid en niet volledig beheersen.  Zonder emotie zijn oordelen niet volledig af of echt.

Verdriet vindt net als het denken zijn beste plaats in de emotie.

Misschien zit hierin al een wantrouwen voor het beeld omdat het inderdaad zoveel in emoties in korte tijd kan losmaken.  In de monotheïstische godsdiensten is het beeld met gevaar en verbod omgeven. Het goddelijk woord, de logos van Johannes, is abstracter, lijkt onze geest van de (overbodige?) emoties te ontkoppelen. Het beeld staat dichter bij het lijfelijke, wordt meer geëerd in het katholicisme dan bij het protestantisme. De beeldenstorm en daarna de hele hervorming stoelt wellicht op dat wantrouwen, al sprak Jezus zelf altijd in beelden terwijl zijn volgelingen daarna de theo-logos belangrijker vonden dan de (mystieke) ervaring.

De schamperheid waarmee deze tijd de mens tegemoet komt, heeft tegelijkertijd met een overvloed aan beelden te maken, maar zonder dat we hun betekenis (als ze die al hebben) laten doordringen. Onze schampere humor maskeert meer dan eens de vlucht voor de emotie die we uit ons menselijk aanvoelen hebben verbannen wegens 'te' gevoelig, 'te' veelduidig, of wellicht (te) vrouwelijk?

Bekijk vanuit dit standpunt de beelden die ik de laatste weken op jullie heb losgelaten en verzamel materiaal uit het leven en werk van Albert Anker, goedmoedig afgedaan als te weinig sociaal bewogen, te 'emotioneel'.  Ik verwacht bij onze volgende bespreking een beeldanalyse die met deze stellingen rekening houdt.

Hopen we maar dat de vurige tongen ons open mogen maken voor emotie en mededogen hoe prachtig de logos haar ook denkt te overkoepelen.