PROLETEN EN PROFETEN

De visitatie van Mariotto Albertinelli (1474-1515) ter vergelijking met die van Pontormo.

Mariotto had een atelier, een heuse workshop samen met Fra Bartolommeo tot deze rond 1500 in het klooster ging, zeer tot spijt van Mariotto overigens.

Ook hier is de innigheid tussen de twee (zwangere) vrouwen een hoofdthema.  Het leeftijdsverschil kun je alleen al aan de hoofdbedekking aflezen, terwijl de kleuren eerder het tegenovergestelde lieten vermoeden: de donkerblauwe tint tegenover de bijna gouden mantel van Elisabeth.

Het zijn net die kleren die hen ook massaler maken, die hen de status van een idee meegeven eerder dan zij als mensen herkend worden.  De visitatie dus, het bezoek. Maar de boog op de achtergrond laat zien dat ze uit de Gotische twee dimensionaliteit zijn losgekomen.  Dat 'loskomen' is een ideaal waarover Vasari in zijn Vite vaak spreekt, figuren zo levendig, zo menselijk voorgesteld dat je elk ogenblik hen denkt te zien bewegen, de utopie die later 'cinema' zal heten.

Hier valt de schaduw op het gezicht van Elisabeth, haar buigende houding geeft meteen de rangorde aan. Haar kind, Johannes, zal de voorloper zijn, de wegbereider voor de Heiland.

Heel anders stelt Pontormo het vervolg van dit verhaal voor: Jezus, Johannes en Maria met Jozef:

De twee kinderen laten je hoe dan ook glimlachen. Ja, er is nog het primitieve kruisje dat Johannes meesleurt, maar hij en de kleine Jezus zijn duidelijk familie. Het kleine kind toont het vogeltje zoals een kind dat zou doen, fier en toch verlegen,  en Johannes, verborgen achter de rijkelijke mantel van de mooie jonge Maria kan nauwelijks zijn lachje inhouden alsof de schilder net een grapje heeft verteld.  Alleen Jozef, een ware ouderling, is letterlijk en figuurlijk niet bij de vrolijke kant van de zaak betrokken. Hij wil het toneel verlaten en weet niet goed wat hij moet denken. 

Het vleugje treurigheid bij Maria doet een niet zo rooskleurige toekomst vermoeden.  Ze wil best poseren maar haar blik is niet op het jolige kind gericht, al houdt ze het dichtbij met die mooie uitgetekende handen.

Het lijkt alsof de personages hun rol spelen, en waarschijnlijk was dat ook de werkelijkheid.  Moeder van Jezus zijn of voedstervader, wat moeten ze daarvan denken, hoe passen ze in een goddelijk plan? Zoals je zelf je vaak afvraagt wat je rol in dit leven is.

De kinderen echter blijven kinderen.  Het vogeltje, het zelf in elkaar geknutselde kruisje, ze vinden het leuk, het moment telt en wat later komt hoeven ze niet te weten.

Drama.  In die mooie kleren is Maria toch een Florentijnse vrouw, geen begrip, maar een vrouw met een kind in haar armen.  Jozef heeft zorgen, hij sukkelt blijkbaar met het lopen want hij steunt op een stok, zijn rol is ver uitgespeeld.

Zo dadelijk hoor je het woord 'dankuwel' van de schilder en kleden de acteurs zich om. Het mysterie echter blijft hangen.

Het schilderij hangt in de Hermitage in Sint-Petersburg, en je ziet de mensen glimlachen als ze er blijven voor stilstaan.

Je kunt het over de mooie kleurentinten hebben (Vlamingen reisden naar Florence om de kunst af te kijken) of de opstelling, over de vermeende vreemde schilder Pontormo, maar hoe dan ook ben je vijfhonderd jaar na datum nog altijd familie, familie van de heilige familie, en dat heilige moet je niet zo ernstig opvatten als je naar de kinderen kijkt.

Een geslaagd voorbeeld van 'loskomen'. Los van het idee, van het doek, van de tijd.

Om af te sluiten een andere poging van Pontormo.  Hier komt Johannes iets in Maria' s oor fluisteren alsof hij dringend moet. Als tante luistert ze aandachtig terwijl het kind op haar schoot wegdroomt.

Ze houden beiden het kind vast in de donkerte van de onbekende toekomst.  Wat zal er met ons gebeuren, zou Johan kunnen vragen.  Het kind Jezus kijkt ons voorbij.